7 lutego 1940 r. w Szkole Rolnej (Bauernschule) w Swadzimiu pod Poznaniem rozpoczęto kurs rolniczy dla młodych Niemców. Było to pierwsze szkolenie – o charakterze zawodowym i ideologicznym – tego rodzaju w Kraju Warty, będące elementem programu nazistowskiej germanizacji oraz indoktrynacji. W zbiorach archiwalnych IZ znajdują się fotografie dokumentujące to wydarzenie, z pozoru niewiele znaczące, ale w swej istocie dobitnie ukazujące ideologiczne pryncypia niemieckiej polityki okupacyjnej.
Kurs, o którym mowa, odbył się w niemieckiej Szkole Rolnej w Swadzimiu, która zainaugurowała wtedy swoją działalność. Szkołę umieszczono w pałacu, pozostającym od początku XX w. do wybuchu wojny w posiadaniu rodziny Plucińskich. Leon Pluciński (1875-1935) był wieloletnim posłem na Sejm RP, a w latach 1925-1927 wicemarszałkiem Sejmu, przez trzy lata był też Komisarzem Generalnym RP w Wolnym Mieście Gdańsku. Niemcy zajęli majątek Plucińskich na początku wojny. Najpóźniej na początku 1940 r. został on przekazany Stanowi Żywicieli Rzeszy (Reichsnährstand), czyli potężnej i wpływowej organizacji, która kontrolowała produkcję rolną i wszystkich rolników oraz wyznaczała kierunki polityki rolnej III Rzeszy. Formalnie była ona pod kontrolą Ministerstwa Wyżywienia i Rolnictwa Rzeszy, faktycznie cieszyła się zupełną autonomią. Stan Żywicieli Rzeszy należał wręcz do emblematycznych instytucji państwa hitlerowskiego – podporządkowany strukturom państwowym i zorganizowany na wzór instytucji administracyjnych był jednocześnie skrajnie zideologizowanym organem partyjnym. Hasło Stanu Żywicieli Rzeszy – „Krew i ziemia” (Blut und Boden) stanowiło jeden z filarów ideologii nazistowskiej, głoszącej, że na niemieckiej ziemi może płynąć tylko niemiecka (aryjska) krew, a wszystkie inne (krew, rasa) muszą zostać z niej wyeliminowane. Twórcą organizacji i jej kierownikiem jako przywódca chłopów Rzeszy (Reichsbauernführer) do 1944 r. był Richard Walther Darré, skrajnie prawicowy polityk i rasista, z wykształcenia agronom. Darré uchodził za jedną z najważniejszych postaci dla reżimu hitlerowskiego, ponieważ jego poglądy miały przemożny wpływ na ukształtowanie się rasistowsko-nacjonalistycznych podstaw ideologii nazistowskiej. Promowaną przez niego teorię „krwi i ziemi” realizował w pełni od wybuchu wojny Heinrich Himmler, przez długi czas pozostający pod wpływem poglądów Darrégo.
Stan Żywicieli Rzeszy był jedyną dozwoloną w III Rzeszy instytucją, która zastąpiła wszystkie wcześniej istniejące i zlikwidowane w 1933 r. organizacje, związki i stowarzyszenia o charakterze rolniczym. Przywódcy chłopów Rzeszy podporządkowano na zasadzie hierarchicznej zależności przywódców krajowych. W Kraju Warty Stan Żywicieli Rzeszy wprowadzony został formalnie 1 stycznia 1940 r. 23 stycznia tego roku powstała Krajowa Organizacja Chłopów (Landesbauernschaft) z siedzibą w Poznaniu, obejmująca swoim zasięgiem cały Kraj Warty. Na jej czele, jako przywódca chłopów na Kraj Warty, stanął SS-Standartenführer Karl Reinhardt. Z czasem powstała cała sieć powiatowych komórek organizacji chłopskiej.

Fot. 1. Apel i otwarcie szkoły. IZ Dok. IV-172.
Na terenach okupowanych Stan Żywicieli Rzeszy angażował się przede wszystkim w akcję kolonizacyjną, tzn. wysiedlenie i wywłaszczanie polskich rolników i przekazywanie ich gospodarstw niemieckim osadnikom, czyli, operując kategoriami nazistowskimi, ustanawianie niemieckiej rasy na nowej niemieckiej ziemi. W tym procesie germanizacji udział miały również inne okupacyjne instytucje, jak np. Wschodnioniemieckie Towarzystwo Gospodarowania Ziemią (Ostland) oraz placówki Komisarza Rzeszy ds. Umacniania Niemczyzny, czyli Himmlera. Zakres kompetencji tych instytucji był nieprecyzyjny, a ich rywalizacja i wynikające z niej konflikty, a także ich wpływ na realizację polityki okupacyjnej pozostają nadal ważnym postulatem badawczym.

Fot. 2. Przed lub po apelu. IZ Dok. IV-172.

Fot. 3. W drodze na apel lub z apelu. IZ Dok. IV-172.

Fot. 4. W trakcie apelu. IZ Dok. IV-172.

Fot. 5. W trakcie apelu. IZ Dok. IV-172.
Do zadań Krajowej Organizacji Chłopów należało prowadzenie szkół rolnych dla niemieckich rolników – germańskich pionierów na terenach okupowanych. W badaniach naukowych jest to zagadnienie słabo rozpoznane, dlatego tym bardziej należy zwrócić uwagę na niewielki ilościowo zbiór fotografii związanych z rozpoczęciem działalności Szkoły Rolnej w Swadzimiu. Zbiór ten, obejmujący 22 fotografie (częściowo powtarzające się), jest prawdopodobnie jedną z niewielu kolekcji zdjęć tego rodzaju. Są to bez wyjątku zdjęcia propagandowe, dlatego sama wartość poznawcza tego materiału jest problematyczna. Udało się jednak skojarzyć te fotografie z krótką notką prasową w jednym z numerów nazistowskiego dziennika „Ostdeutscher Beobachter”. Dzięki temu można ustalić kilka podstawowych faktów, dotyczących przedstawionego wydarzenia. I tak, wiadomo, że zdjęcia ukazują rozpoczęcie pierwszego (być może w całym Kraju Warty) kursu rolnego dla – przynajmniej w teorii – niemieckich rolników. Kurs odbywał się w Szkole Rolnej, której założycielem była Krajowa Organizacja Chłopów. W lutym 1940 r. w murach szkoły rozpoczęło go 60 młodych mężczyzn. Trudniej powiedzieć coś pewniejszego o tej grupie. Teoretycznie byli to młodzi rolnicy i agronomowie lub młodzi Niemcy przewidziani do tej roli. Niektórzy z nich, konsekwentnie nazywani w artykule prasowym „młodymi rolnikami”, przybyli tu z Niemiec, aby przejąć gospodarstwa rolne. Dalej, znajdowali się wśród nich też Niemcy miejscowi oraz Niemcy bałtyccy. Ci z kolei w założeniu mieli stać się na powiernikami skonfiskowanych majątków rolnych. Uwiecznieni na zdjęciach mężczyźni są umundurowani – najpewniej w mundury Hitlerjugend. Jest to tym bardziej prawdopodobne, że na inauguracji szkolenia i działalności szkoły obecny był przywódca tej organizacji na Kraj Warty Werner Kuhnt. Jest to jedyna wzmianka o Hitlerjugend w całym tekście. Samego otwarcia dokonał wspomniany już K. Reinhardt, przywódca chłopów na Kraj Warty. W artykule zaznaczono, że Kuhnt i Reinhardt należą do „patronów powstającej szkoły”, ale za tym propagandowym określeniem nie idą żadne konkretne informacje. W uroczystości otwarcia udział brały również kobiety. Były to przedstawicieli lokalnych nazistowskich organizacji kobiecych. Jako kierownik szkoły wymieniony został niejaki Sagell, SS-Untersturmführer.

Fot. 6. Zdjęcie grupowe uczestników kursu. IZ Dok. IV-172.

Fot. 7. W budynku szkoły. Przemawia prawdopodobnie SS-Untersturmführer Sagell. IZ Dok. IV-172.
Informacje o samym szkoleniu są ogólne i podane w propagandowym stylu. Było to szkolenie „praktyczne i umysłowe”, po którym uczestnicy kursu mieli „w poszczególnych powiatach Kraju Warty zaznajamiać miejscową ludność chłopską z ideologią Stanu Żywicieli Rzeszy”. Ideologiczny wymiar kształcenia jest wyraźnie wyeksponowany. Raczej jest pewne, że kurs ten nie dotyczył praktycznej wiedzy i umiejętności przydatnych w gospodarce rolnej, ale był szkoleniem ideologicznym. Wątpliwe jest też, aby uczestniczyli w nim, tak jak to przedstawiono w artykule w „Ostdeutscher Beobachter” młodzi rolnicy. Byli to raczej funkcjonariusze, którzy mieli zostać rolnikami na „niemieckim Wschodzie”.
Szkolenie trwało około tygodnia. Intencją założycieli szkoły było kontynuowanie tego rodzaju szkoleń w kolejnych miesiącach. Czy odbyły się one i jakie były dalsze losy nazistowskiej Szkoły Rolnej w Swadzimiu pozostaje kwestią otwartą.
„Z Archiwum Instytutu Zachodniego” jest internetową serią wydawniczą Instytutu Zachodniego. W jej ramach prezentowane są dokumenty i materiały pochodzące z bogatego zasobu Archiwum II Wojny Światowej IZ.
Pobierz jako .pdf: „Z Archiwum Instytutu Zachodniego”, nr 50/2026: Bauernschule Schwanen – nazistowska Szkoła Rolna w Swadzmiu.